Katalogisierung der Halberstädter Handschriften - Halberstadt, Historisches Stadtarchiv, M 155
Vorläufige Beschreibung erstellt durch Dr. Patrizia Carmassi
Benedictiones episcopales
Pergament und Papier — 25 Bl. — 28,5 x 21,5 cm — 14. Jh. Zweite Hälfte
Lagen: 2 V (20). III-1 (25). Die letzte Lage ist aus Papier. Darin vier Bl. nicht foliiert. Wasserzeichen: Likhachev's Watermarks, 2, 1270 (Jahr 1497). Alte Foliierung in brauner Tinte (römische Zahlen). Lagenbezeichnung VIus auf fol. 10v.Alte Foliierung in römischen Zahlen (braune Tinte). Schriftraum: 21 x 14-14,5 cm. 23 Zeilen. Textualis. Gelegentlich Marginalia (liturgische Notizen) aus der Frühneuzeit. Einfache rote und blaue Lombarden, mit Punktverdickung an Endstellen, gelegentlich mit Spiralmotiven im Binnenfeld. VS: Grobe Zeichnung des Gekreuzigten in brauner Tinte. Mit roter Tinte Zeichnung des Blutes bei den Kreuzwunden. Inschrift über das Kreuz: Hilf God Christus Here. Neben dem Kreuz: ... fecit (verwischt). Unter dem Kreuz: wan god wyl.
Broschur-Einband aus dem 15. Jh. VD und HD aus Pergament, Rückenverstärkung aus Leder, zwischen Deckel und Spiegelblättern verschiedene Papierblätter zusammengeklebt (Bastarda, Dokumententwürfe?). Auf einem Blatt im VD Liste mit den Jahren 1385-1389 erkennbar; auf einem Blatt im HD Angabe des Jahres 1387. VS und HS aus Papier. Pergamentfragmente aus einer früheren Handschrift zur Verstärkung der unteren Kanten verwendet: philosophische Texte, 13./14. Jh. mit zahlreichen Interlinear- und Marginalglossen. Auf VD Inschrift (15. Jh.): Benedictiones pontificales per circulum anni. In der unteren Hälfte des VD Zeichnung eines Wappens in den Farben Rot, Purpur und Braun (Maueranker im Schild). Zwei alte Signaturschilder auf dem Rücken; davon ist das oberste weggerissen worden. Noch Spuren der Ziffern 7 (unten) und 5 (oben) erkennbar.
Herkunft: Unbekannt. Das Benedictionale war ursprünglich Teil einer umfangreicheren Handschrift, wie der Lagenzählung zu entnehmen ist, wahrscheinlich eines Pontifikale. Später neu gebunden und für den Gebrauch in der Halberstädter Diözese ergänzt. Anhaltspunkt zur Datierung: Das Fest Corpus Christi ist zwar vorhanden, aber noch nicht im Proprium de tempore, sondern nach den Votivmessen geschrieben. — Notiz auf dem HS (Bastarda): Erwähnung der Brüder des Deutschen Ordens und der Kandidaten für das Subdiakonat. Erkennbare Namen: Johannes Byrenbach, Hinricus Huut, Conradus Karempag, Hinricus Grotehuut. Moderne Inventarnummer fol. 1r mit rotem Stift (134). Spuren einer Signatur mit gleichem rotem Stift auch auf dem VD.
, 155, S. 13.
(1r-21r)
Benedictionale.
(1r-10v)
Temporale.
(Teil I). Von Weihnachten bis zur Dominica XX post octavam Pentecostes.
(1r)
›Incipiunt benedictiones pontificales per circulum anni‹.
Titel, nachgetragen: In nocte nativitatis Christi ad primam missam.
, 1738.
›In die sancto‹.
, 1739.
(1v)
›In die beati Stephani‹.
, 1740.
›In die sancti Iohannis apostoli‹.
, 1741.
(2r)
›In die innocentum‹.
, 1742.
›In die circumcisionis‹.
, 1743.
(2v)
› Epyphanie domini‹.
, 1744.
(3r)
›In die purificationis‹.
, 1745.
›Dominica in inicio quadragesime‹.
, 1746.
(3v)
›Dominica II in quadragesima‹.
, 1747.
›Dominica tertia‹.
, 1748.
›Dominica quarta‹.
, 1749.
(4r)
›Dominica in passione‹.
, 1750.
›In die palmarum‹.
, 1751.
(4v)
›In cena domini‹.
, 1753.
›Sabbato pasche‹.
, 1754.
(5r)
›In die pasche‹.
, 1755.
›Feria secunda‹.
, 1756.
(5v)
›Feria tercia‹.
, 1826.
, 1828.
(6r)
›In octava pasche‹.
, 1328.
›Dominica prima post octavam pasche‹.
, 1757.
›Dominica II post pascha‹.
, 1758.
(6v)
›Dominica tertia‹.
, 1315.
›Dominica quarta‹.
, 3867.
(7r)
›In maiori lethania‹.
, 1759.
›In ascensione domini‹.
, 1760.
›Dominica post ascensionem‹.
, 1320.
(7v)
›Sabbato penthecosten‹.
, 1761.
›In die sancto penthecosten‹.
, 1762.
›In octava penthecosten‹.
, 1832.
(8r)
›Dominica prima post octavam pentecosten‹.
Obedientes vos dominus prestet … — …
vos demulceant exultantes.
›Dominica secunda‹.
Baptisma quod accepistis … — …
fiat accepta.
›Dominica tertia‹.
Ab omni peccato emendato efficiat … — …
ipsi placere valeatis.
(8v)
›Dominica quarta‹.
Ita vos deus omnipotens tribuat … — …
appareatis filii dei.
›Dominica quinta‹.
Ab omnibus concupiscentiis malis … — …
beata eternitate.
›Dominica VI‹.
A blasphematoribus Christi … — …
habitetis in ea.
›Dominica VII‹.
Per passionem Christi iustificatus … — …
adhuc peccantes.
(9r)
›Dominica VIII‹.
Idoneus sibi vos dominus … — …
alios accedatis.
›Dominica nona‹.
Qui vos promissionis patrum … — …
gaudeatis reducti.
›Dominica X‹.
Tribuat vobis dominus carnis … — …
perveniatis ovantes.
›Dominica XI‹.
Prestet vobis dominus superare … — …
regnetis exultantes.
(9v)
›Dominica XII‹.
In tribulatione faciat vos … — …
possitis intrare.
›Dominica XIII‹.
In unitate spiritus faciat vos … — …
gloria gaudeatis.
›Dominica XIII‹.
Deus qui ditavit vos … — …
sublimati consedeatis.
›Dominica XV‹.
Renovet vos omnipotens deus … — …
veniatis exsultantes.
›Dominica XVI‹.
Concedat vobis dominus ut hic … — …
perfruamini gaudentes.
(10r)
›Dominica XVII‹.
Confortet vos deus omnipotens ad bellanda … — …
discant honeste.
›Dominica XVIII‹.
Auctor et inceptor … — …
adequet miserescens.
›Dominica XIX‹.
Imitatores sanctorum faciat vos … — …
tribuat infinita.
(10v)
›Dominica XX‹.
Impleat vos dominus … — …
sanctitatis vestre inveniantur et vivi.
(10v-13r)
Sanctorale.
(10v)
›In nativitate Iohannis baptiste‹.
, 1763.
›In nativitate apostolorum Petri et Pauli‹.
, 1765.
(11r)
›In die sancti Laurencii‹.
Sancti martiris sui Laurencii intercessione … — …
faciat locupletes.
›In assumptione Marie‹.
, 1766.
(11v)
›Bartholomei apostoli‹.
Deus qui beatum Bartholomeum regalem apostolum.
›In decollatione Iohannis baptiste‹.
, 1767.
(12r)
›In nativitate beate Marie‹.
, 1834.
›Michaelis archangeli‹.
, 1838.
(12v)
›In vigilia omnium sanctorum‹.
Uni[v]ersitatis domine plebis tue clementer intende … — …
veniam post lapsum.
›In die sancto‹.
Per intercessionem supernorum civium custodiat vos dominus … — …
ad celestia regna.
›Martini episcopi‹.
Benedicat vos gloriosa et ineffabilis trinitas in cuius virtute … — …
angelicus cetus.
(13r)
›Andree apostoli‹.
, 1839.
(13r-14v)
Commune sanctorum, Dedicatio.
(13r)
›In nativitate unius apostoli‹.
, 1770.
(13v)
›In nativitate plurimorum apostolorum‹.
Deus qui universum mundum beatorum apostolorum … — …
redemptio sempiterna firmetur.
›In nativitate unius martiris‹.
, 1771.
›In nativitate plurimorum martirum‹.
, 1772.
(14r)
›In nativitate unius confessoris‹.
, 1773.
›In nativitate plurimorum confessorum‹.
, 1774.
›In nativitate unius virginis‹.
Extende domine brachium fortitudinis tue … — …
illi prestet auxilium.
(14v)
›Plurimarum virginum‹.
Sanctifica nos domine supplices tuos … — …
coronari mereantur cum Christo.
›In dedicatione ecclesie‹.
, 3859.
(15r)
›In anniversario dedicationis ecclesie‹.
, 3860.
(15r-16r)
Temporale.
(Fortsetzung).
›Dominica prima in adventu‹.
, 1799.
(15v)
›Dominica II in adventu‹.
, 1802.
›Dominica III in adventu‹.
, 1803 (pars I).
›Dominica III‹.
, 1803 (pars II).
(16r)
›Dominica ante nativitatem domini‹.
, 1804.
›Sabbato in XIIa lectione‹.
Dignos vos deus efficiat … — …
intercessores idonei fiatis.
(16v-19r)
Votivmessen.
(16v)
›De sancta trinitate‹.
, 2046.
›Benedictio cottidiana‹.
, 1782.
›Benedictio super regem‹.
, 3861.
(17r)
›Super regem tempore synodi‹.
Benedicat tibi dominus custodiatque te et sicut … — …
eternorum civium consorcio potiri.
›Tempore belli‹.
Domine Iesu pastor bone rogamus … — …
in eternum senciamus protectorem.
(17v)
›alia‹.
Populi tui quesumus propiciare peccatis … — …
secura tibi mente deserviat.
Vgl. 4285 + , 2095.
›In conventu episcoporum‹.
, 1853.
(18r)
›In nativitate episcopi‹.
, 2008.
›Pro tribulacione‹.
, 2096.
(18v)
›Super ancillas dei‹.
, 1850.
›Benedictio pro itinere‹.
, 1855.
(19r)
›In tempore mortalitatis‹.
, 2097.
›De corpore Christi‹.
Benedicat vobis omnipotens deus qui fidelibus suis de proprii corporis sui alimento … — …
ad agni cenam eternaliter introire.
(19v)
›In visitacionis Marie‹.
Deus qui beata Maria virgine Christifera … — …
post exilium eterna premia feliciter habeatis.
›Gregorii pape‹.
Deus a quo beatus Gregorius serico exutus … — …
merint (?) exaudiri.
(20r)
›Benedicti abbatis‹.
Deus cuius gratia sanctus Benedictus per aculeos … — …
et ipsi perveniatis.
›Marie Magdalene‹.
Deus qui beate Marie Magdalene multum dimisit … — …
vos in gloria sua videre mereamini regnantem.
Nachträge.
Verschiedene Hände (15./16. Jh.).
(20v)
›In benedictione altaris‹.
Titel am Rande.
Vgl. , 1872.
›In die patronorum‹.
Benedicat vos dominus beatorum martirum suorum huius ecclesie patronorum et liberet vos a dyabolicis fraudibus … — …
sine fine permanet in secula seculorum amen.
(21r)
›Inventionis sancti Steffani‹.
Deus qui ecclesie sue hodierna die donavit preciosas sanctorum Steffani Gamalielis Nichodemi et Abibe reliquias invenire … — …
cuius regnum et imperium sine.
Es folgen verschiedene Segens- und Friedensformeln: Adiutorium nostrum in nomine domini ... Sit nomen domini benedictum ... Et pax Christi sit semper vobiscum, zum Teil mit adiastematischer Notation.
(21v-25r)
leer.
(25v)
Spätere Kopie der Oration fol. 21r.
Abgekürzt zitierte Literatur